Sözcük Türleri

4.    sıfatlar (önadlar)

Varlıkları çeşitli yönlerden niteleyen ya da belirten sözcüklere sıfat denir.
 
Ünvan sıfatlarının dışındaki sıfatlar daima isimlerden önce gelir.
 Ayşe Hanım Celâl Astsubay.
Sıfatlar görevleri yönünden ikiye ayrılır.

4.1.   Niteleme sıfatları

Varlıkların renklerini, biçimlerini, durumlarını, gösteren sıfatlara denir.
İsme nasıl sorusunu sordugumuz zaman alacağımız cevap niteleme sıfatıdır.
 
Nasıl elma?       Kırmızı elma  (renk)
Nasıl öğrenci?  Başarılı öğrenci  (durum)
Nasıl adam?     Uzun adam  (biçim)
 
Sıfatlar isimler gibi çekim eki almazlar.Alırlarsa isim görevi yaparlar.
İhtiyar kadın yalvarıyordu.
İhtiyarı hastahaneye kaldırdılar.
 
*İsim görevinde olan bu sıfatlara adlaşmış sıfat denir.
Güzeller, çalışkanlar, yaşlı, mavili gelsin.

4.2.   Belirtme sıfatları

Varlıkları çeşitli yönlerden belirten sıfatlardır.
Belirtme sıfatları dört gruba ayrılır.

4.2.1.     İşaret Sıfatları

Varlıkların yerlerini işaret yoluyla belirten sıfatlardır.
Bu elbiseyi alalım.
Şu ev satılıkmış.
O çocuk mu dövdü seni?
Beriki kadın bizim komşumuz.
Öteki araba daha güzeldi.
Böyle soru sorulur mu hiç?
 
İşaret sıfatları çekim eki alırsa işaret zamiri olur.
Şunu versene.    Şu kitap.
Böylesini görmedim.             Böyle insan.

4.2.2.     Sayı Sıfatları

Varlıkların sayılarını, sıralarını, oranlarını, eşit bölünüşlerini, kısaca nicelik durumlarını belirten sıfatlardır.
Beş gruba ayrılır.

Asıl Sayı Sıfatları

Varlıkların sayılarını kesin olarak belirten sıfatlardır:
Yirmi öğrenci, elli yumurta

Sıra Sayı Sıfatları

Varlıkların sırasını belirten sıfatlardır:
İkinci katta oturuyor.

Üleştirme Sayı Sıfatları

Varlıkların eşit bölünüşünü gösteren sıfatlardır. Asıl sayı sıfatlarına –er eki getirilerek yapılır:
Çocuklara beşer ceviz verdim.
İkişer yıl hapis yattılar.

Kesir Sayı Sıfatları

Varlıkların eşit parçalarından bir bölümünü gösterir. Verilen iki sayıdan ilkine –de eki getirilerek yapılır:
Dörtte bir ekmek yedim.
Yarı, yarım, çeyrek, buçuk sözcükleri de kesir sayı sıfatıdır.
Yarım ekmek, çeyrek döner.

Topluluk Sayı Sıfatı

Varlıkların sayılarını toplu olarak gösteren sıfatlardır. Asıl sayı sıfatlarına (i)z eki getirilerek yapılır:
Otobüste beşiz bebek vardı.
İkiz kardeşine çok benziyor.

4.2.3.     Soru Sıfatları

Varlıkların yerlerini, sayılarını, durumlarını, soru yoluyla belirten sıfatlardır.
Kaç senedir bu evde oturuyorsun?
Hangi kitap daha faydalı olur?
Nasıl bir kazak istiyorusun?
Evi ne renk boyadın?

4.3.   sıfat Tamlamaları

Bir sıfatla bir isimden oluşan tamlamalara sıfat tamlaması denir. Sıfatlar her zaman bir isimden önce gelir ve ismi niteler.
tamlayan                   tamlanan
İki                                                                   kardeş
yeni                                                 bina
 
*Bir sıfat birden fazla ismi niteleyebilir.
Yeni elbiseler, ayakkabılar aldı.
 
*Birden çok sıfat bir ismi niteleyebilir.
Çalışkan, terbiyeli, sevimli öğrenciler.

4.3.1.     Yapıları Bakımından Sıfatlar

4.3.2.     Basit Sıfatlar

Yapım eki almamış kök hâlindeki sıfatlardır.
Yeni kalem, beyaz çorap, eski eser.

4.3.3.     Türemiş Sıfatlar

Yapım eki almış sıfatlardır.
Çiçekli örtü, tuzsuz yemek, soğuk içecek

4.3.4.     Birleşik Sıfatlar

Kurallı Bileşik Sıfatlar

-Sıfat tamlamasının sonuna –li, -lik, -sız, ekleri getirilerek yapılır.
Mavi elbise+li çocuk     iki ay+lık bebek    beş kuruşsuz adam.
 
*Bir sıfat tamlamasında isimle sıfatın yerleri değiştirilip sıfata üçüncü kişi iyelik eki “–i” getirilerek yapılır.
büyük bahçe                    bahçesi büyük ev
tatlı elma                         elması tatlı ağaç
yeni araba                       arabası yeni adam

Anlamca Kaynaşmış Bileşik Sıfatlar

İki sözcüğün birleşip kaynaşmasından oluşan sıfatlardır.
açıkgöz öğrenci, uyurgezer adam, mirasyedi genç, birkaç öğrenci, birçok insan, gelişigüzel davranış.
 
*İsim tamlamaları da sıfat olabilir.
Bal sarısı kazak, çimen yeşili boya, apartman kapıcısı Abdurrahman
Bir sıfat hâl eki almış bir isimle tümlenebilir. Buna tümlenmiş sıfat denir.
Keyfine düşkün adam.
Çocukları seven arkadaşım.
 
*Cevabı sıfat tamlaması olan cümlelerde soru anlamı sıfatla sağlanmış demektir.
Hangi çocuk seni dövdü?
Öteki çocuk beni dövdü.

4.4.   sıfatlarda pekiştirme

Sıfatardan önlerine bazı ek ve sözcükler getirilerek anlam yönünden güçlendirilmesi sonucu oluşan sıfatara pekiştirilmiş sıfat denir.
Sıfatlar aşağıdaki şekillerde pekiştirilir

İkilemeler Yoluyla

Uzun uzun kavaklar, güzel güzel çocuklar, elma elma yanaklar, saçma sapan sözler…

İkilemelerin Arasına mi soru edatı getirilerek

İnce mi ince gömlek, sıcak sıcak hava, yeni mi yeni ev…

Niteleme Sıfatlarının ilk ünlüsünden sonra  m,p,r, s ünsüzlerinden uygun olanı getirilerek sıfatın başına eklenir.

Bembeyaz gelinlik, yepyeni kitap, tertemiz ev, mosmor yüz.
Pekiştirmelerde bazen ünlü türemesi de olabilir.
Sapasağlam elma, gencecik elma, çepeçevre çit, yapayalnız insan…

4.5.   Sıfatlarda küçültme

Sıfatlarda küçültme –cik, -cek, -imsi, -imtrak ekleriyle yapılır.
Küçücük çocuk, azıcık para, ekşimsi elma, büyücek ev, genişçe salon,
-cik, -cek ekleri bazı sıfatalara gelirken ünsüz düşmesi ya da ünlü türemesi olur.
küçük+cük             küçücük kutu
büyük+cek              büyücek apartman
dar+cık                    daracık sokak
az+cık                                     azıcık yeme

4.6.   Sıfatlarda derecelendirme

Eşitlik:

“Kadar, gibi” sözcükleriyle yapılır. Erzurum kadar soğuk şehir.
Senin gibi güzel bir insan.

Üstünlük:

“Daha” zarfıyla yapılır. Kitaptakinden daha zor sorular.
Yalnızlıktan daha güzel bir şey.

En Üstünlük Derecesi

“En” zarfıyla yapılır.
En çalışkan çocuk. En büyük bahçe.

Aşırılık Derecesi

“Pek, çok, fazla, pek çok, pek fazla, gayet..” zarflarıyla yapılır.
Pek fakir aile.   Çok başarılı öğrenci.
Fazla zor soru.  Gayet güzel cevap.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir