Sözcük Türleri

 

8.    fiiller (eylemler)

İş, oluş, hareket, durum ya da kılışı kişi ve zamana bağlı olarak bildiren sözcüklere denir.
Fiiller mastarlarıyla isimlendirilir. Mastarlar fiil kök ve gövdelerine –mek,-mak ekleri getirilerek yapılır.
Gelmek, yüzmek, oturmak, atmak.
 
*Sonuna –mek,-mak ekleri getirilebilen bütün sözcükler fiildir.
Yaz-mak, gör-mek, getir-mek, kır-mak…

8.1.   Fiillerde edim

8.1.1.     Kılış Fiilleri

Öznenin yaptığı hareketin bir nesneye yöneldiği fiillerdir.Bu eylemler nesne alırlar.Yani “neyi, kimi” sorularına cevap verirler.
Kırmak, kazmak, vermek, atmak, tutmak, taşımak, vurmak, getirmek…

8.1.2.     Durum Fiilleri

Öznenin içinde bulunduğu durumu anlatan fiillerdir. Nesne almazlar.
Oturmak, kalkmak, uyumak, gülmek, ağlamak, üzülmek, susmak, durmak.

8.1.3.     Oluş Fiilleri

Öznenin geçirdiği değişimleri anlatan fiillerdir.Bu eylemler de nesne almazlar.
Kızarmak, sararmak, büyümek, gelişmek, doymak, bayatlamak, uzamak, kararmak, solmak, morarmak, çürümek…

8.2.   Fiillerde Zaman

Fiiller, , oluş, kılış, durum ve hareketi zamanla belirtirler. Fiillerin belirttikleri süreçlere fiilin zamanı denir. Fiillerde üç temel zaman vardır.
 
1 Geçmiş zaman
2 Şimdiki zaman
3 Gelecek zaman
Bir de bu üç zamanı içine alan geniş zaman vardır.

8.2.1.     Geçmiş Zaman

İş önce anlatış sonra olur.
Yapm, görmüş, bitirdik, alışmış.

8.2.2.     Şimdiki Zaman

İş ile anlatış birlikte olur.
Yazıyor, geliyorum.

8.2.3.     Gelecek Zaman

Anlatıştan sonra iş yapılır.
Getireceğim, yapacağım.

8.2.4.     Geniş Zaman

İşin her zaman yapıldığını belirtir.
Yapar, oturur, götürür.

8.3.   Fiillerde kişi

Fiilin bildirdiği iş, oluş, ya da hareketi yapan varlık fiilin kişisidir.
Fiile kim sorusu yöneltildiğinde cevap fiilin kişisidir. Fiillerde üç temel şahıs vardır.
1 Kişi: Söz söyleyen
2 Kişi: Kendisine söz söylenen
3 Kişi: Kendisinden söz edilen
Kişiler tekil olabileceği gibi çoğul da olabilir.

Kişi ekleri

  1. Tekil Kişi –m, -im  Bildi-m
  2. Tekil Kişi –n, -in     Bildi-n
  3. Tekil Kişi                 Bildi
  4. Çoğul Kişi –k,-iz      Bildi-k
  5. Çoğul Kişi siniz         Bildi-niz
  6. Çoğul Kişi –ler Bildi-ler

 
*Şahıs ekleri kip eklerinden sonra gelir.

8.4.   Fiillerde kip

Fiil tabanlarına belirli ekler getirilerek fiillerin zaman ve anlam bakımından yeni bir kalıba girmesidir.
Fiil kipleri ikiye ayrılır.
 

HABER KİPLERİ

1 Di’li geçmiş zaman
2 Miş’li geçmiş zaman
3 Şimdiki zaman
4 Gelecek Zaman
5 Geniş Zaman

DİLEK KİPLERİ

1 İstek Kipi
2 Gereklilik Kipi
3 Şart Kipi
4 Emir Kipi
 

8.4.1.     Haber Kipleri

Fiillere zaman anlamı katar.
1 Di’li Geçmiş Zaman(Bilinen Geçmiş Zaman): dı, di, du, dü, tı, ti, tu, tü
2 Miş’li Geçmiş Zaman(Öğrenilen Geçmiş Zaman): mış ,miş , muş, müş
3 Şimdiki Zaman: -(i)yor
4 Gelecek Zaman: -acak, -ecek
5 Geniş Zaman: -r, ır, ir, ur, ür, ar, er,

8.4.2.  Dilek Kipleri

1 Dilek Şart Kipi: -se, -sa
2 İstek Kipi: -e,-a
3 Gereklilik Kipi: -malı, -meli
4 Emir Kipi: Emir kipinin birinci tekil ve çoğul kişileri yoktur.
 
Sen gel.                           Siz gelin.(geliniz)
O gelsin.                          Onlar gelsinler.

8.5.   bileşik zamanlı fiiller

Bir tek kip eki alan fiiller basit zamanlıdır. Yapacağım, görürsün gibi.
Basit zamanlı fiillere ikinci bir kip eki getirilerek bileşik zamanlı fiiller yapılır.
Bileşik zamanlı fiiller üç tanedir.

8.5.1.     Hikâye Bileşik Zamanı

Basit zamanlı fiillerden sonra –di eki getirilerek yapılır.
 
oku+yor+du      yap+acak+tı           anlat+ır+dı             gönder+miş+ti

8.5.2.     Rivayet Bileşik Zamanı

Oku+yor+muş         yap+acak+mış                        anlat+ır+mış                           gönder+miş+miş

8.5.3.     Şart Bileşik Zamanı

Basit zamanlı fiillere –se eki getirilerek yapılır.
Oku+yor+sa                     yap+acak+sa
anlat+ır+sa                      gönder+miş+se

8.6.   Fiillerde zaman ve anlam kayması

*Bir fiil kipinin başka bir kip yerine kullanılmasıdır.
Sabahları kahvaltı yapıyorum.(Yaparım.)
Yarın dersler başlıyor.   (Başlayacak.)
Bu akşam görüşürüz.      (Görüşeceğiz.)
Ödevlerini bitireceksin.(Bitir.)
Bir haftaya kadar geliyoruz.(Geleceğiz.)
 
Fiillere “–me, ma” olumusuzluk ekleri getirilirek fiiller olumsuz yapılır.
gelsin                               gelmesin
anlatacaksın                   anlatmayacaksın
 
*Geniş zamanın olumsuzunda zaman eki düşer.

  1. 2. ve 3. tekil şahısta ise geniş zaman eki –z kullanılır.

 
okurum                            okumam
okuruz                                             okumayız
okursun                           okumazsın
okursunuz                       okumazsınız
okur                                 okumaz
okurlar                                            okumazlar
 
Fiillerin olumsuzu “değil” geitirilerek de yapılır.
İstiyor değilim.                              İstemiyorum.
 
Soru şekli mi soru edatıyla yapılır. Bu edat kendisinden önce gelen sözcüklerden ayrı sonra gelen eklerle bitişik yazılır.
Bu evi satacak mı?                         Beni anlıyor musun?

  1. 2. Tekil ve Çoğul şahıs eki –mi soru edatından sonra yazılır.

8.7.   Ek fiil (ek eylem)

İsim ya da isim soylu sözcüklerin sonuna gelerek onları fiilleştiren ve cümelede yüklem görevinde kullanılmasını sağlayan ek ya da sözcüklere denir.
Ek fiilin iki görevi vardır.
1 İsim ve isim soylu sözcüklerin yüklem olmasını sağlar.
 

Ek Fiilin Geniş Zamanı

öğrenci+yim                                                   öğrenci+yiz
öğrenci +sin                                                    öğrenci+siniz
öğrenci +dir                                                    öğrenci+dirler

Ek Fiilin Di’li Geçmiş Zamanı

öğrenci +ydim                                                öğrenci +k
öğrenci +ydin                                                 öğrenci +diniz
öğrenci +ydi                                                   öğrenci +diler

Ek Fiilin Miş’li Geçmiş Zamanı

öğrenci +ymişim                                             öğrenci +iz
öğrenci +ymişsin                                            öğrenci +siniz
öğrenci +miş                                                   öğrenci +mişler

Ek Fiilin Dilek Şart Kipi

öğrenci +ysem                                                öğrenci +ysek
öğrenci +ysen                                                 öğrenci +yseniz
 
*Soru eki mi ek fiilden önce kullanılır.
Komşunuz göçmen miydi.
 
*Ek fiilin olumsuzu değil ekiyle yapılır.
Bu kitap güzel.                Bu kitap güzel değil.
 
2 Basit Zamanlı Fiillerin Bileşik Zamanlı Fiiller Durumuna Gelmesini Sağlar
 
geliyor+idi                                                      geliyordu
yapacak+imiş                                  yapacakmış
tanır+ise                                                                         tanırsa
 
Ek fiilin geniş zamanının 3. Tekil kişi olan –dır, dir, dur, dür, tır, tir, tur, tür,  çoğu zaman kullanılmaz.
Çok başarılı.                   Çok başarılıdır.
 
 -dır eki bazen çekimli fiillerin sonuna gelerek fiile ihtimâl vela kesinlik anlamı katar.
Beni tanıyordur.(ihtimâl)
Sınav bitmiştir.(Kesinlik)
 

8.8.   Yapıları bakımından fiiller

Fiiller yapılara bakımından üçe ayrılır.

8.8.1.     Basit Fiiller

Yapım eki almamış kök hâlindeki fiillerdir.
gördüm, sorar, kazıyor.

8.8.2.     Türemiş Fiiller

İsim ya da fiil kök ve gövdelerine yapım ekleri getirilerek yapılmış fiillerdir.
 
başlamak                                         gözetmek
sarıarmak                                       bekletmek
sulamak                                           yapılmak

8.8.3.     Birleşik Fiiller

En az iki sözcüğün birleşmesiyle oluşan fiilerdir.Birleşik fiilleri üç grupta inceleyebiliriz.
1 Kurallı bileşik fiiller
2 Yardımcı Fiillerle Yapılmış Bileşik Fiiller
3 Anlamca Kaynaşmış Bileşik Fiiller
 

Kurallı Birleşik Fiiller

İki fiilin biçim ve anlam yönünden kaynaşması sonucu oluşan birleşik fiillerdir.
1       Yeterlilik Fiili: Fiil kök ya da gövdelerine –e, -a ünlülerinden sonra “bilmek” yardımcı eylemi getirilerek yapılır.
 
Ben bu işi yapabilirim.                  (gücü yetme)
Yarın gelebilir.                                                                              (ihtimâl)
Çalışmaya başlayabilirsiniz.         (izin verme)
Olumsuzu: yapabilirim   yapamamdır. Yapmamla karıştırılmamalıdır.
 
2      Tezlik Fiili
Fiil kök ya da gövdelerine “vermek” yardımcı eylemi getirilerek yapılır.
yazıverdi, görüverdi, koşuverdi.
 
3      Süreklilik Fiili
Fiil kök ya da gövdelerine –a, -e seslerinden sonra “durmak, kalmak, gelmek” yardımcı fiillerinden biri getirilerek yapılır.
yazadurdu       uyuyakaldım          olagelir
 
4      Yaklaşma Fiili
Fiil kök ya da gövdelerine “yazmak” yardımcı eylemi getirilerek yapılır.
düşeyazdı, öleyazdım.
 
5      İsteklenme Fiili
Fiil kök ya da gövdelerine “–esi, -ası” gelmek, “-acağı, -eceği” , gelmek, tutmak, söz grupları getirilerek yapılır.
göresim geldi, güleceği tuttu.
 
*Kurallı birleşik fiiller her zaman bitişik yazılır.
 

8.8.4.     Yardımcı Eylemlerle Kurulan Bileşik Fiiller

İsim ve isim soylu sözcüklerle yardımcı fiillerin (etmek, eylemek, olmak, kılmak) birleşmesinden oluşmuş fiillerdir.
 
arz etmek, telefon etmek, banyo yapmak, mutlu olmak, rica eylemek, memnun kılmak, oyun etmek, kabul olmak.
 
İsim ile fiil yan yana geldiğinde Ünlü düşmesi ya da ünsüz türemesi olursa bitişik olmazsa ayrı yazılır.
sabır etmek             sabretmek
emir  etmek             emretmek
şükür                etmek             ükretmek
his    etmek                      hissetmek
af     etmek                      affetmek
red    etmek             reddetmek

8.8.5.     Anlamca Kaynaşmış Bileşik Fiiller

İsim soylu sözcüklerle fiillerin gerçek anlamından uzaklaşıp anlamca kaynaşması sonucu oluşan birleşik fiillerdir. Bu fiillerin çoğu deyim oluşturmuştur.
 
Bütün tehlikeleri göze aldım
Öğretmenin gözüne girdim.
Açlıktan karnım zil çalıyor.
İş için oraya baş vurdum.
Olanlı duyunca küplere bindi.
 

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir