Kelime Yapısı ve Ekler

KÖKLER
Kökler 3 ana gruba ayrılır:
1.İsim Kökleri 2.Fiil Kökleri 3.Ortak (isim+fiil) Kökleri
İsim Kökleri: İsimlerden (fiillerden oluşan) köklerdir. Göz, kitap, odun, kara, kuru, çok, az, en…
Fiil Kökleri: Fiillerden (iş, hareket, oluş) bildiren sözcüklerden oluşur. Öğret-mek, yaz-mak, kon-mak, bil-mek, sil-mek…
Ortak Kökler: Hem isim, hem fiilden oluşan köklerdir. Boya (isim), boya-mak, savaş (isim) savaş-mak, güreş (isim), güreş-mek (fiil), barış, barış-mak…
BİR SÖZCÜĞÜN SONUNA ULANAN PARÇANIN EK OLUP OLMADIĞINI ANLAMAK İÇİN
* Ek sanılan parça sözcükten atıldıktan sonra;
1.Kalan kısım bir anlam taşımıyorsa, büsbütün anlamsızlaşıyorsa o ek değildir.
Kalan kısım bir anlam taşısa bile sözcüğün bütünüyle bir anlam ilişkisi yoksa, o ek değildir
Örnek: Irmak: Son hecesini ek kabul edip atalım. Kalın kısım son derece anlamsız olur. Öyleyse bu sözcükteki tüm harfler (I-r-m-a-k) sözcüğün aslındadır.
Tepe: Sonundaki –e’yi atalım. Geriye tep(mek) kalıyor. Bu eylem anlamlıdır; ama tepe ile bu eylem arasında bir soy bağı yoktur. O halde tepe sözcüğünde ek yoktur.
Soru: Aşağıdakilerden hangisi “kök” durumunda bir kelimedir?
A) yetki B) akıl C) frenlemek D) yazılı
EKLER: Türkçe kelimeler sonlarına eklenen seslerle türetilir yada anlamları işlerlik kazanır.
Bazı ekler eklendikleri kök yada gövdenin anlamını değiştirirler bunlara Yapım Ekleri denir.
Bazı ekler ise eklendikleri kök yada gövdenin anlamını değiştirmezler sadece miktarda değişiklik yaparlar, isim ile ilgili bulunma, ayrılma, çıkma, yönelme, aitlik, zaman, şahıs…vs.gibi anlamlar yüklerler bunlara da Çekim Ekleri denir.
GÖVDE: Yapım eki alarak türeyen kelimelere denir. Örn. gözlük→gözlükçü→gözlükçülük
Kundura-cı Kök + yapımeki=Gövde
Yurt-taş-lık Kök+y.e+y.e GÖVDE
Yapım Ekleri: 1. İsimden isim yapan ekler
-ak, -ek: başak, topak, yanak / -cı, ci: akılcı, işçi, satıcı
-cık, -cik: elmacık,gelincik,bademcik/ -tı,-ti:pırıltı, şırıltı,gürültü
-daş, -deş: yurttaş, sesteş, ad(d)aş / -lı, -li: köylü, akıllı, uykulu
-lık, -lik: kışlık, pilavlık, arkadaşlık / -sal,-sel: fiziksel, bölgesel
-sız, -siz: arsız, sonsuz, kimsesiz…
2. İsimden fiil yapan ekler
-a, -e : kana, türe, boşa / -(a)l, (e)l : sivril, çoğal, yönel
-ar, -er : yaşar, ağ(k)ar, ever / -et, -at : gözet, yönet
-ık, -ik : gecik, acık, birik / -la, -le : izle, rahatla, havla
-ımsa, -imse : azımsa, benimse, küçü(k)mse
-kır, -kir : fışkır, haykır, hıçkır / -lan, -len : evlen, yaşlan, canlan
-laş, -leş :şakalaş,dertleş, çocuklaş / -sa,-se:susa, garipse, önemse
-de, -da : parılda, fısılda
3. Fiilden fiil yapan ekler
-dır,-dir :öldür,güldür,küstür / -ar,-er: gider, çıkar, kopar
-ala,-ele: kovala,silkele,şaşala / -ımsa,-imse:gülümse,anımsa
-(ı)n,-(i)n:korun,gezin,kaçın / -(ı)r,-(i)r: içir, batır, duyur
-(ı)ş,-(i)ş:bakış, koşuş,yazış / -(ı)t,-(i)t: korkut, işit, kurut
-(ı)l, -(i)l: kırıl, yazıl, sevil
4. Fiilden isim yapan ekler
-ca,-ce:düşünce,eğlence / -acak,-ecek:gelecek,yakacak
-ak,-ek:kaçak,korkak,durak / -an,-en:çağlayan,yazan
-ga,-ge: bilge,süpürge / -gan,-gen:çalışkan,kaygan
-gı,-gi:askı,sevgi,çalgı / -gıç,-giç:bilgiç,başlangıç,dalgıç
-gın,-gin:yorgun,durgun,bitkin / -ı,-i: doğu,yazı,koku
-ıcı, ici: satıcı, örücü,bakıcı / -ık,-ik: kesik,açık,karışık
-ım,-im:sayım,seçim,bakım / -ın,-in:yığın,akın,
-inç,-nç:gülünç,sevinç,korkunç / -ıntı,-inti:kesinti,çıkıntı,sarsıntı
-ır,-ir(-er):gelir,gider,okur / -ış,-iş: yürüyüş,görünüş
-ıt,-it: geçit,kesit,yakıt / -ma,-me:okuma,bölme
-mak,-mek:yemek,ekmek,aramak / -tı,-ti:kabartı,belirti,kızartı

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir