|858 Görüntülenme|

Yapım Ekleri

[Toplam:0    Ortalama:0/5]

Yapım ekleri, mevcut kelimelerden (isim ve fiil köklerinden) farklı ve yeni anlamlı kelimeler türetmeye yarayan eklerdir.

 

Nesneleri karşılayan isimlerle hareketleri karşılayan fillerin kökleri farklıdır.

Gel-(-mek,-dim, -miş…)

Baba(-m, -lar, -dan)

 

Birbirine yakın olan nesne ve hareketlere ait kelimeler aynı kökten türeyen kelimelerdir. ¶ Bu bakımdan türemiş kelimelerin kökleriyle mutlaka bir anlam ilişkileri olmalıdır:

baş, baş-la-, baş-ar-, baş-ar-ı

sev-, sev-il-, sev-dir, sev-in, sev-inç, sev-gi

göz, göz-lük, göz-cü, göz-cü-lük, göz-lük-çü-lük…

 

Yapım ekleri isim ve fiil köklerine gelerek yeni isimler ve filler türetirler. bu ekler kökten hemen sonra gelirler.

Çekim ekleri yapım eklerinden sonra gelir

bil-gi-ler, bil-dir-di;

göz-le-meliyim, göz-lük-ten…

 

Bu türemiş kelimelerden de tekrar yeni kelimeler türetilebilir:

bil-gi-li,bil-dir-i

göz-lük-çü, göz-lük-çü-lük…

 

Bu bakımdan yapım eklerini iki başlık altında inceleyebiliriz:

 

İsim yapan yapım ekleri:     İsimden isim yapan ekler ve Fiilden isim yapan ekler

Fiil yapan yapım ekleri:                   İsimden fiil yapan ekler ve Fiilden fiil yapan ekler

 

1. İsim yapan yapım ekleri

 

İsim veya fiil kök ve gövdelerinden yeni isimler türeten eklerdir. Türkçemizde sıkça kullanılan yapım ekleri şunlardır:

 

a. İsimden isim yapan ekler

 

-lİk

Yer isimleri yapar:

kömürlük, kitaplık, tuzluk, odunluk, ağaçlık, zeytinlik, çöplük…

 

Alet ve araç isimleri yapar:

başlık, kulaklık, gecelik, gözlük, önlük…

 

Topluluk isimleri yapar:

gençlik, insanlık, Türklük…

 

Soyut isimler yapar:

gençlik, insanlık, Türklük, çocukluk, hanımlık, kardeşlik, Müslümanlık, kulluk, erkeklik, bilgelik…

 

Sınırlama, ayırma, ölçü tahsis anlamı taşıyan isimler yapar:

bayramlık, kışlık, akşamlık, gömleklik, hediyelik, ömürlük, haftalık, aylık…

 

Sıfatlara gelerek durum bildiren isimler yapar:

iyilik, güzellik, küçüklük…

 

Meslek isimleri yapar:

öğretmenlik, doktorluk, veterinerlik, eczacılık, arıcılık, demircilik, kılavuzluk, rehberlik…

 

Bu ekle türetilen ekler sıfat olarak da kullanılabilirler. İsimle sıfat arasında tür farkı olduğu için bu yönde soru sorulabilir:

kışlıklar,       kışlık odun;

günlüğüm,    günlük masraf;

elbiselikler,   elbiselik kumaş;

turşuluklar,  turşuluk biber;

kiralıktan,     kiralık daireden,

satılıklar,      satılık arsalar…

 

-cE

Dil isimleri yapar:

Türkçe, Almanca, Arapça, Farsça..

 

Yer isimleri yapar:

Çatalca, Yenice, Çamlıca, Taşlıca, Ilıca…

 

Hayvan ve bitki isimleri yapar:

delice, karaca, kokarca, yumuşakça…

 

-cİ

İsim, sıfat, zarf türetir:

sanatçı, kiracı, inşaatçı, yolcu, çaycı, şakacı, duacı, milliyetçi, Türkçü, halkçı, sözcü, tiyatrocu, kemancı…

gazeteci çocuk, şakacı insan…

akılcı (davranmak), Atatürkçü (geçinmek)

 

-lİ

Soyut ve somut isimler ve sıfat türetir. Özel isimlere getirildiğinde kesme işaretiyle ayrılmaz.

 

Kişinin nereli olduğunu bildirir:

Ankaralı, Konyalı, köylü, kentli…

 

Bir şeyin içinde daha çok ne bulunduğunu bildirir:

Tuzlu, şekerli, acılı, tozlu…

 

Soy, devlet bildirir:

Osmanlı, Karahanlı, Selçuklu…

 

Durum (medenî hâl) bildirir:

Sözlü, evli, nişanlı…

 

Renk bildirir; ikileme kurar:

Mavili, yeşilli, kırmızılı, allı yeşilli, sarılı kırmızılı…

 

Kişinin sahip olduğu özelliği bildirir:

Bilgili, tecrübeli, akıllı, görgülü, saygılı, kültürlü, akıllı uslu…

 

Diğerleri:

Gönüllüler, gönüllü (kişiler)…

İrili ufaklı, kadınlı erkekli…

 

-sİz

-li ekinin olumsuzunu yapar. Ama –li ekini almış her kelimenin –siz ile olumsuzu yapılmaz:

akıllı X akılsız                      doğru

bilgili X bilgisiz        doğru

nişanlı X nişansız     yanlış

köylü X köysüz         yanlış  

mavili X mavisiz       yanlış  

 

İsim, sıfat ve zarf türetir:

Korkusuz (çocuk), akılsız, susuz (topraklar), tatsız, güçsüzler, ölümsüz, eşsiz, yersiz yurtsuz (kaldım), kimsesiz, tarafsız (davranmalı)…

 

-ki

Zaman ve yer bildiren kelimelerden sıfat yapar. Bu sıfatlar isimleşebilir. –ki ve –kü şekillerinde kullanılır.

bugünkü (maç), akşamki (fırtına), geceki (soğuk), bugünkünü, yarınkinden…

 

Yer bildiren kelimelerde –de hâl ekiyle birlikte kullanılır:

Aşağıdaki (sorular), aşağıdakiler, sınıftaki (öğrenciler), sınıftakiler, raftaki (eşyalar), yuvadaki (yavrular)…

 

-tİ

Yansımalardan isim türetir:

çıtır-tı, cızır-tı, şakır-tı, şıkır-tı, homur-tu, gıcır-tı, patır-tı

 

Diğer ekler:

 

-e: göze (kaynak)…

-Cİl: etçil, otçul, insancıl, evcil, bencil, ölümcül…

-Daş: vatandaş, yurttaş, gönüldaş, anlamdaş, meslektaş…

-gil: Aligil, Yaşargil, ancamgil…

-leyin: geceleyin, akşamleyin, sabahleyin, gündüzleyin…

-ncİ: birinci, üçüncü, sonuncu…

-Er: üçer, beşer, yedişer, dörder, altışar…

-Cİk: gelincik, kızılcık, elmacık, kulakçık, karıncık…

 

Konunun devamı için lütfen aşağıdan 2. sayfaya geçiş yapın.

Yazar: İsmail Demir (474 Posts)

Matematik Öğretmeni


Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir