|368 Görüntülenme|

Fiillerde Çatı

[Toplam:0    Ortalama:0/5]

A) NESNE YÜKLEM İLİŞKİSİ
Cümlenin yükleminin, özne ve nesneyle ilişkisi açısından bir takım eklerle, Görev ve anlamca tamamlayan biçimdir.
1.Geçişsiz Çatılı Fiiller :
Hatırlatma : Nesne: Yüklemin bildirdiği işten doğrudan doğruya etkilenen öğedir. Yükleme ; “ne, neyi, kimi” soruları sorularak bulunur.
Geçişsiz çatılı fiiller nesnesi olmayan cümlelerin fiilleridir. Öznenin yaptığı işten ve yüklemin bildirdiği işten etkilenen “nesne” yoktur.
Aynur horlayarak uyudu. (Ne uyudu? kimi uyudu?
Neyi uyudu? sorularına cevap alınamıyor.)
Dikkat :Yağmur şakır şakır yağıyor.(cümlesinde ne yağıyor? sorusuna cevap öznedir. yağmur ne yağıyor? sorusuna alınacak cevap nesneyi verir. Ama bu cümlede nesne yoktur.)
Sinem oturuyor. Kuş uçmuş. Köpek havladı. Ali gidiyormuş.
(Cümlelerinde ne sorusuna cevap alınamıyor. Nesne yoktur. Başka bir ifadeyle yüklemin bildirdiği işten etkilenen öğe yok. O halde cümle geçişsiz, cümleyi oluşturan fiiller de geçişsiz çatılı fiillerdir.)
2.Geçişli Çatılı Fiiller : Öznenin yaptığı iş, oluş, hareket bir nesneyi etkiliyorsa, ona geçiyorsa fiili (yüklemi) geçişlidir. Bu tür cümlelerin yüklemlerine sorulan “ne, neyi, kimi” sorularının cevabı olan nesneleri vardır.
-Zehra ellerini yıkamış.(neyi yıkamış? ellerini: B’li N.)
-O, kitabı çantasına koydu.(,O neyi koydu? kitabı: B’li N.)
-Oğluna yeni kamyon aldı.(ne aldı?yeni kamyon: B’siz N)
Aşağıdaki cümleleri Nesne – Yüklem ilişkisine göre inceleyiniz.
Kemal çalışıyor. Ali koşuyor. Ahmet kitabı getirmedi.
Nuray çayı içmemiş. Uçak büyük bir hızla düştü.
Rüstem eve geç gitti. Leyla kalemi kırdı.
3)Oldurgan Çatılı Fiiller : Geçişsiz iken “-t, -ır, -tır “ ekleriyle geçişli yapılan fiillerdir.
Çorba pişti.(özne Çorba ne,neyi,kimi pişti?Geçişsiz Fiil)
Çorba pişirdi. (O ne pişirdi? çorba: nesne, geçişli fiil)
Dikkat : Geçişsiz fiiller “-t, -ır, -tır “ eklerini alırlarsa Oldurgan çatılı olurlar demiştik. Geçişli fiiller “-t, -ır, -tır “ eklerini alabilirler, ama oldurgan olmazlar sadece geçişlilik derecelerini arttırırlar.(ETTİRGEN)
Ümran kitap aldı.(kim aldı? Ümran:özne, Ümran ne aldı? kitabı:nesne, geçişlidir)
Ümran kitabı aldırdı. (oldurgan değildir. Sadece geçişlilik derecesi artmıştır.)
B) ÖZNE YÜKLEM İLİŞKİSİ:
1.Aktif (Etken) Çatılı Fiiller : Yüklemin bildirdiği işi yapan belli ise cümle ve fiil etken çatılıdır.
Ahmet okula koşarak geç kaldı. (Etken)
Arabayla bile gecikiyoruz.(kim? Biz: G.özne) (Etken)
Uzaktan gelen kuş arabaya çarpardı.kim?özne var etken
2.Edilgen (Pasif) Çatılı Fiiller : Yüklemin bildirdiği işi yapan belli değilse, özne yok ise cümle ve fiil edilgen çatılıdır. Fiiller “-ı ve –n” ekleriyle edilgen olurlar.
Cam kırıldı.(kırmak) Atatürk sevilmez mi?(sevmek)
Araba yıkandı.(yıkamak)Resim boyandı.(boyamak)
Bulaşıklar kurulandı.(kurulamak)
Dikkat :Yükleme “kim tarafından?” sorusu sorulduğunda cevap: “başkası tarafından” oluyorsa cümle edilgendir.
Cam kırıldı.(Başkası tarafından: Edilgen)
Ahmet cam kırdı.( Ahmet: özne. Etken cümledir)
Edilgen çatılı fiillerin bulunduğu cümlelerde sözde özne vardır. Sözde özne yüklemin bildirdiği işi yapan değil, işten etkilenendir. (Öğrenciye kitap verildi.)
Hatırlatma: Bir cümlede özne yoksa, nesne görevindeki kelime yada kelime grubu yani yüklemin bildirdiği işten etkilenen öğe Sözde Öznedir.
3.İşteş Çatılı Fiiller : Yüklemin bildirdiği iş birden fazla özne tarafından birlikte yada karşılıklı yapılıyorsa işteş çatılıdır. Fiilin (-ış) eki alma durumudur.
Birlikte ağlaştılar. Birlikte gülüştüler.
Karşılıklı gülüşüyorlar. Karşılıklı gülüştüler.
Karşılıklı savaşıyorlar. Birlikte kaçışıyorlar.
-Cümlelerin hangisinde “birlikte yapma” anlamı var? Sınıfta uzun uzun tartıştılar.-Boşuna ağlaştılar-Ufak bir konudan dolayı dövüştüler.İki senedir haberleşiyorlar.
Aşağıdaki fiilleri işteş çatılı hale getiriniz.
Kucaklamak…………Tartmak………………………
İtmek…………………Kaçmak………………………
Uçmak…………………Melemek………………………
Gülmek…………………Ağlamak………………………
4.Dönüşlü Çatılı Fiiller :Yüklemin bildirdiği iş özneyi doğrudan etkiler. Özne yapan ve yapılandan etkilenendir. Fiil köküne “-n” eki eklenerek dönüşlü yapılır. Bazı fiillerde “-l” eki de dönüşlü yapar. (yık-ıl-mak, çek-il-mek, doğru-l-mak)
yıkamak – yıkanmak; giymek -giyinmek
İhsan ellerini yıkıyordu. İhsan’ın elleri yıkandı. (yıkama işini yapan İhsan’dır: özne, işten doğrudan etkilenen de İhsan’ın elleridir.) Aşağıdaki fiilleri dönüşlü çatılı yapınız.
Yıkamak yıka-n-mak
Giymek, Süslemek, Taramak, Sevmek, Söylemek, Takmak,
5.Ettirgen Çatılı Fiiller :
Fiilin bildirdiği işi özne yapmaz, bir başkasına yaptırılır.
-Ahmet çarşıdan kitap aldırdı. (işi yapan Ahmet: öznedir, ancak kitabı Ahmet başkasına aldırmıştır.)
Aşağıdaki fiillerin ettirgen çatılısını oluşturunuz.
Almak→ Aldırmak, Dikmek, Temizlemek, Silmek, Örmek Aşağıdaki ifadeleri ettirgen olarak yazınız.
Bakkaldan kibrit aldı. Terziye elbise ısmarladı.
Mustafa yorgan dikti. Sınıfı temizlediler.
Tahtayı sildi. Özlem kazağı örmüş.
Ödevini yapmış. Mektubu dün yazıyordu.
Bahçeden elma topluyor. Öğretmene söylerim.
Aşağıdaki cümleleri Özne-Yüklem ilişkisine göre inceleyiniz.
Etken Edilgen
Akşam televizyon seyretti. x
Ders çalışılıyor.
Kışın oralarda tezek yakılır.
Her sabah erkenden kalkılır.
El-yüz yıkanır.
Ahmet okula doğru yürüdü.
Yollara halılar serilir.
Konuklar beklenir.
Cumhurbaşkanı törenle ağırlardı.
Aşağıdaki ifadeleri Oldurgan halde ifade ediniz.
Kemal çalışıyor. → Kemal çalıştırıyor
Ali gülüyordu. →
Sonunda kalemi kırdı. →
Sütü bebek içti. →
Aşağıdaki cümleleri Nesne – Yüklem ilişkisine göre inceleyiniz.
Geçişli Geçişsiz Oldurgan
Akşamları geç yatıyor.
Yarın soruları getir.
İn-cin top oynuyor.
Serpil getirtmedi.
Ayşe çayı içirtmedi.
FİİLİMSİLER
Kökü fiil olduğu halde; isim, sıfat veya zarf gibi kullanılan sözcüklere fiilimsi denir. Fiilimsiler çekimlenemezler çünkü şahıs kavramı yoktur. İsim gibi çekimlenirler, isimlerin alabileceği ekleri alırlar, olumsuzluk eki olan –me, -ma eklerini alırlar.
1.İsim Fiiller : “-mek, -mak, -ma,-me, -ış, iş, -uş, -üş eklerinin fiil köküne eklenmesiyle oluşturulurlar.
Yaşamak kadar güzeli var mı? Çalışmak hem de çok çalışmak.
Bir bakışı ömre bedeldir.
İsim-Fiiller Yarı İsim, Yarı Fiildirler; Belirtilen İsim Eklerini İsim-Fiil Olan Sözcüğe Ekleyiniz.
Görevden kaçış-ım (iyelik eki) zarar veriyor.
Bu kalabalıkta yaşama………(iyelik eki) mucize.
Öğrencilerimizin hepsi çalışma……(hal eki) severler.
Sinem hızlı okuma……(hal eki) çok başarılıdır.
Sorunlardan kaçma……(ilgi eki) ne faydası var sana.
Bugünkü yağış………(ilgi eki) sonucu bu işte.
Yandan gelen bağırma……(çoğul eki) çok ilginçti.
Sizlerin ağlama………………(çoğul eki, hal eki) kesilince vedalaşırız.
2.Sıfat Fiiller : “-an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş “ eklerinin fiil köküne eklenmesiyle oluşan sözcüklerdir. Yarı isim, Yarı fiildirler.
Verilen sıfat fiillerin aldıkları ve belirtilen ekleri ekleyelim !
Geçer……ben bu dersten. (iyelik eki)
Bildik…… yerler buraları. (iyelik eki)
Yok oldu tanıdık…… birer birer. (çoğul eki)
Tutunacak ………dal mı kaldı? (hal eki)
Kırılan ………tamiri zordur. (ilgi eki)
3.Zarf Fiiller : “-a, -ı, -u, -ıp, -up, -arak, -erek, -ınca, -madan, -dıkça, -alı, -eli, -ken, -dığında, …” eklerinin fiil köküne eklenmesiyle oluşurlar. Yarı isim, yarı fiildirler.
Fiillere uygun ekleri ekleyerek Zarf-Fiil yapalım.
Çalış……öğrenen öğrenciler başarıyor.
Sessiz otur………dinlemelisiniz.
Erkenden ödevini yap……yattı.
Bugün bil………gelmedi.
Bil…………konuşma bil…………söyle.
Atatürk’ü tanı…sevdiler,anladılar.
Konuşmayı öğren…… hiç susmadım.
Sen gel…………saat kaçtı?
Öğretmenle konuş……beni de hatırlat.
Yap…………dek uğraşacağım.

Sorular için aşağıdan 2. sayfaya geçebilirsiniz.

Yazar: İsmail Demir (474 Posts)

Matematik Öğretmeni


Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir