|96 Görüntülenme|

FİİL (EYLEM)

[Toplam:0    Ortalama:0/5]

Fiiller, kalıcı kavram ya da varlıkları karşılamaz. Bunlar hareketleri, oluşları, durumları karşılar. Mastar halinde bir hareketin adı olurlar: “yürümek, olmak, düşünmek vs.”

FİİL ÇEKİMİ

Fiillerin kip ve şahıs bildirecek biçimde düzenlenmesine denir. Bir çekimde kip mutlaka bulunur, ancak şahıs bazen bulunmayabilir. Çekimin daha iyi anlaşılabilmesi için “kip, zaman, şahıs” kavramlarının bilinmesi gerekir.

Fillerde Kip

Eylemlerin bir hareketi, oluşu, durumu ortaya koyuşu farklı şekillerde olur. Bazen bunlar bir başkasına haber verme şeklinde aktarılır, bazen bir koşula bağlanır, bazen istenen bir durum anlatılır. Buna fiilin kipi denir.

Türkçe’de kipler iki grupta incelenir. Bunlar haber kipleri ve dilek kipleridir.

  1. Haber (Bildirme) Kipleri

Fiilin çekiminde kesin bir zaman ifadesi varsa, fiil haber kipindedir. Biz bunu fiilin çekimini adlandırırken açıklarız aslında. Örneğin; “gelecek” fiilinin çekimini söylerken “gelecek zamanla çekimlenmiş” deriz. İşte çekimi adlandırırken “zaman” ifadesini kullanıyorsak fiilin kipi “haber kipi”dir.

Bu kipin beş çekimi vardır. Bunları çekimleriyle birlikte gösterelim.

  1. Bilinen Geçmiş Zaman (-di’li)

Eylemin yapılışının kesin olarak bilindiğini gösterir.

  1. Tekil Şahıs                        al – dı – m
  2. Tekil Şahıs                       al – dı – n

III. Tekil Şahıs                      al – dı

  1. Çoğul Şahıs                       al – dı – k
  2. Çoğul Şahıs                      al – dı – nız

III. Çoğul Şahıs                     al – dı – lar
fiil kip eki şahıs eki

Görüldüğü gibi fiiller altı şahsa göre çekimlenir. Bundan sonraki çekimlerimizde sadece örnekleri yazacağız; şahıs sırasını siz bu örneğe göre belirleyin.

  1. Öğrenilen Geçmiş Zaman Bildirilen işin yapıldığını, başkasından duyma şeklinde ifade eden çekimdir.

al – mış – ım          al – mış -sın                    al – mış                          al – mış – ız          al – mış – sınız                al – mış – lar

“-miş” eki her zaman başkasından duyulma anlamı taşımayabilir.

“Elin kanamış, ne yaptın yine?”

cümlesinde “-mış” eki görülen bir durumu anlatmaktadır.

“Sıcak sobanın başında uyuyakalmışım.”

cümlesinde ise sonradan farkına varılan bir durum anlatılmaktadır.

  1. Şimdiki Zaman Eylemin söylendiği anla yapıldığı ânın bir olduğunu gösterir.

Çalış – (ı)yor – um                    Çalış – (ı)yor – uz

Çalış – (ı)yor – sun                   Çalış – (ı)yor – sunuz

Çalış – (ı)yor                           Çalış – (ı)yor – lar

Parantez içinde gösterilen ses, ünlüyle biten fiillerde görülmez: “uyu – yor”

Fiile şimdiki zaman anlamı veren, hatta “-yor” ekinden daha kesin bir biçimde “işin üzerinde olma” anlamını veren bir diğer ek de “-makta, -mekte” ekidir. Mastar ekiyle “-de” hal ekinin kaynaşmasından oluşan bu ek günümüzde tamamen şimdiki zaman anlamı veriyor.

Gel – mekte – y – im         Gel – mekte – sin

Gel – mekte                       Gel – mekte – y – iz

Gel – mekte – siniz            Gel – mekte – ler

Hatta bazı kullanımlarda bu ekin “-mada, -mede” şekillerine dönüştüğü görülür.

“Ölüm indirmede gökler, ölü püskürmede yer”

dizesinde altı çizili fiiller bu şekilde çekimlenmiştir.

  1. Gelecek Zaman

Eylemin, söylendiği andan sonra yapılacağını ifade eder.

Sor – acak – ım (soracağım)               Sor – acak – sın

Sor – acak                                          Sor – acak – ız (soracağız)

Sor – acak – sınız                               Sor – acak – lar

  1. Geniş Zaman Fiilin herhangi bir zamanda yapılabildiğini gösterir.

Koş – ar – ım       Koş – ar – sın                  Koş – ar

Koş – ar – ız        Koş – ar – sınız              Koş – ar – lar

 

  1. Dilek (isteme) Kipleri

Bu kiplerde zaman anlamı yoktur. Örneğin; “gitmeliyim” sözünde bu işin ne zaman yapılacağı değil, gitmenin arzu edildiği anlatılmak isteniyor. Dilek kiplerinin dört çekimi bulunuyor.

  1. Gereklilik Kipi

Eylemin yapılması gerektiğini anlatan kiptir. Bazen cümleye ihtimal anlamı da katabilir. Ancak daha çok zorunluluk bildirir.

Sor – malı – y – ım        Sor – malı – sın         Sor – malı

Sor – malı – y – ız         Sor – malı – sınız       Sor – malı – lar

“Bu yazıyı iki saatte bitirmeliyim.” cümlesinde gereklilik,

“Şimdiye dek eve gelmiş olmalı.” cümlesinde ihitimal anlamı verir.

  1. Şart Kipi (Dilek- Koşul)

Bazı cümlelerde dilek, bazılarında koşul anlamı katan fiil çekimidir.

Bul – sa – m         Bul – sa – n             Bul – sa

Bul – sa – k        Bul – sa – nız           Bul – sa – lar

“Şu okul bir bitse de rahatlasak.” cümlesinde istek,

“Kapıyı açsa beni görecekti.” cümlesinde koşul anlamı verir.

  1. İstek Kipi

Eskiden çok kullanılan ancak günümüzde oldukça sınırlı bir kullanım alanı bulunan fiil kipidir. “-a, -e” eki kullanılarak yapılır.

Bil – e – y – im (-eyim)      Bil – e – sin        Bil – e

Bil – e – lim                     Bil – e – siniz      Bil – e – ler

Bunlardan en çok birinci tekil ve birinci çoğul şahıslar kullanılır.

“Son yazdığım şiiri getireyim.”

“Anlat da neler olduğunu, biz de bilelim.”

cümlelerinde bu kipi görüyoruz.

  1. Emir Kipi

Eylemin yapılması gerektiğini buyruk şeklinde bildiren çekimdir. Birinci tekil ve birinci çoğul şahsın emir çekimi yoktur. Emir kipinin çekimi şahıs ekleri ile yapıl

gel gel – in (gel – iniz)      gel – sin        gel – sin – ler

Görüldüğü gibi emir kipinin birinci tekil ve birinci çoğul şahıslarında çekimi yoktur.

“Yarın bize biraz erken gel.

“Çıkın odadan hepiniz.”

cümlelerinde altı çizili fiiller emir kipiyle çekimlenmiştir.

Fiil Çekimlerinde Olumsuzluk

Fiillerin olumsuz biçimleri, kip eklerinden önce “-ma, -me” olumsuzluk ekinin getirilmesiyle yapılır.

Koş – tum -> Koş – ma – dı – m.

Gel – miş – sin -> Gel – me – miş – sin

Bırak – acak -> Bırak – ma – y – acak

Sor – malı – y – ım ->Sor – ma – malı – y – ım

Olumsuz çekimde tek özel durum, geniş zamanın çekiminde görülür.

Bunda olumsuzluk eki, zaman eki ve şahıs eki tamamen kaynaşmış durumdadır.

Bil – ir – im               ->             Bil – mem

Bil – ir – sin              ->             Bil – mezsin

Bil – ir                     ->             Bil – mez

Bil – ir – iz                ->             Bil – meyiz

Bil – ir – sin – iz         ->             Bil – mezsiniz

Bil – ir – ler               ->             Bil – mezler

Fiil Çekiminde Soru                                                                                     Fiil çekiminin soru şekli “mı, mi” ile yapılır. Buna soru eki diyenler olduğu gibi soru edatı diyenler de vardır. Fiil çekiminde “mi” bazen kip ekiyle şahıs eki arasında, bazen şahıs ekinden sonra gelir.

Geldin               ->        Geldin mi?

Gelmişiz             ->        Gelmiş miyiz?

Geliyorsun          ->        Geliyor musun?

Gelmeliyim          ->        Gelmeli miyim?

Gitsek               ->         Gitsek mi?

Gideyim             ->         Gideyim mi?                                                     altı çizili çekimlerde şahıs ekinden sonra diğerlerinde kip ve şahıs ekleri arasına girmiştir.

 

Yazar: İsmail Demir (465 Posts)

Matematik Öğretmeni


Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir